تفسير و شأن نزول آيات يادشده ، همراه با احاديثى چند در فضيلت و اهميّت مسجد قبا - اوّلين مسجد اسلام - يكى از مهمترين مسائل تاريخ سال اول هجرت محمّد رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله است كه عموم مفسّران و سيره‌نويسان و مورّخان ، به استناد ديگر اقوال ، به شرح و بررسى آن توجّه خاصّى مبذول داشته‌اند و اين توجه نه‌تنها در قلمرو حيات محمّد رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله از اهميّتى ويژه برخوردار است ، بل پشتيبان عظمت معنوى مسجد قبا در عقيدهء دينى اسلامى است ؛ كه آن را در ميان مسلمانان ، ابديّتى روحانى بخشيده است : 1 - مفسّران در تفسير آيات 107 تا 109 سورهء توبه ، به دو نظريهء اساسى ، كه مبتنى بر سه گروه از روايات است ، اشاره كرده و آن را مورد نقد و تحليل قرار داده‌اند : گروه اوّل ، رواياتى در شناخت اين‌كه « لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى » كدام مسجد است ؟ مداركى از آن ، حكايت مىكنند كه مراد از اين مسجد ، « مسجد النّبى » است ؛ چنان كه بيهقى در « دلائل النّبوّه » « 1 » و مسلم در « صحيح » و نسائى در « سنن » « 2 » به حديثى از ابن ابىسعيد الخدرى كه ابوسعيد از او روايت مىكند ، تمسّك كرده‌اند . روايت از اين قرار است : « تمارى رجلان في المسجد الّذي أسّس على التّقوى من أوّل يومٍ ، فقال رجلٌ هو مسجد قباء و قال الآخر هو مسجد رسول‌اللَّه - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - فقال رسول‌اللَّه - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - : هو مسجدي هذا ! » « 3 » نووى دمشقى « 4 » ذيل روايت ياد شده مىنگارد :

--> ( 1 ) . ج 1 ، فصل مسجد الرّسول . ( 2 ) . جزء ثانى ، ص 26 ، حاشيهء امام سندى . ( 3 ) . « در بارهء مسجدى كه از روزهاى اول بر اساس تقوا و پرهيزكارى بنا گرديد ، دو مرد با هم بحث و جدل مىكردند . پيامبر خدا فرمودند : اين مسجد ، مسجد من است . » ( 4 ) . المنهاج في شرح صحيح مسلم ، چاپ مصر ، 1383 ه . ق . چاپ دارالفكر ، حاشيهء ارشادالسارى ، ج 6 ، صص 109 - 107